ورود

s_150_100_16777215_00_images_Sultan_razia.jpgمقاله حاضر گزارشي تاريخي از حاكميت زنان در كشورهاي مسلمان ايران، هند، مصر و عراق است كه طي قرن‌هاي هفتم تا دوازدهم قمري به فرمانروايي رسيدند. حاكميت خاتون‌هاي مسلمان در ايران بعد از اسلام نمونه بارزي از حاكميت قدرت و مديريت زنان مي‌باشد. پس از اسلام با روي كارآمدن سلسله‌هاي ترك و مغول به واسطه قوانين قابل تسامحي كه در زمينه حقوق زنان وجود داشته، زنان موقعيت حكمراني دولت را به دست آوردند.
رضيه خاتون اولين پادشاه زن دولت مسلمان ترك بود كه با اقتدار حكـمراني كرد. شجـرالدر- دومين پادشاه زن مسلمان- از راه انتخاب به حكومت رسيد؛ ولي به علت عدم تأييد خلافت بعد از مدتي مجبور گرديد سلطنت را رها كند. تركان خاتون، پادشاه خاتون، آبش خاتون و... از ديگر فرمانروايان زن مسلمان هستند كه طي دوره‌هايي زمام امور را به دست گرفتند. نوشتار حاضر برگرفته از كتاب "زنان فرمانروا" نوشته بحريه اوچوك استاد دانشگاه آنكاراست.
 در كنار واقعيت مربوط به دوران مدرن و دوراني كه بشر به حق خود در تعيين سرنوشت خويش رسيد، اين حقيقت هم جلوه‌گر است كه در دوران طولاني تاريخ بشر، قدرت حاكم اگر چه به دست پادشاهان موروثي و كشور گشايان زورمند بود، زنان بارها در جوامع مختلف بشري، سلطنت و حكومت تامه يافتند. جلوس زنان بر تخت سلطنت در دولت‌هاي اسلامي در اوايل قرن سيزدهم میلادی، با ضعف حكومت عباسيان و آخرين ضربه‌اي كه بوسيله مغولان بر پيكر اين حكومت وارد آمد، آغاز مي‌شود. اقوام ترك و مغول در بعضي زمينه‌ها حقوق قابل توجهي به زنان اعطا مي‌كردند؛ به طوريكه در بين مغولان رسم بر اين بود كه پس از فوت خان تا انتخاب خان جديد و همچنين در صورت پايين بودن سن فرزند ذكور، زنان نيابت حكومت را به دست مي‌گرفتند. همچنين امتيازاتي نيز در قانون نامه‌هايشان آمده است؛ از جمله اگر زني نزد امير برود و از او در مورد جزاي خود يا خويشانش عفو بخواهد، به خاطر احترام به زنان، اگر جرم كوچك باشد، بخشوده مي‌شود و در صورت سنگين بودن جرم مجازات به نصف آن تقليل مي‌يابد.
نكته قابل توجه آنكه حاكميت زنان در دولت‌هاي اسلامي‌هم از راه انتخاب، هم از راه استيلا و هم از طريق عرف بوده است و هر سه شكل حاكميت زنان بنابر مقتضيات سرزمين و عصري بوده است كه در ذيل به موارد مختلف اين نوع حاكميت‌ها اشاره مي‌گردد.
رضيه اولين سلطان زن
در ميان پادشاهان مسلمان، رضيه خاتون اولين پادشاه زن دولت مسلمان ترك در دهلى بود كه سال ۶۳۴ هجرى قمرى با اقتدار به حكومت رسيد. دهلى از مهم ترين شهرهاى هندوستان شمالى است، كه در سال ۵۸۴ هجرى قمرى به دست امير قطب الدين آيبك كه لقب «سپه سالار» داشت و يكى از غلامان شهاب الدين محمد بن سام غورى پادشاه غزنه و خراسان بود فتح شد.
در سال ۶۰۷ هجرى قمرى (۱۲۱۰ ميلادى) آيبك در هنگام بازى چوگان از اسب به زير افتاد و فوت شد و فرزندش آرام شاه به سلطنت نشست، اما همان سال از سلطنت خلع و اعدام گرديد. پس از او ايلتمش "شمس الد نيا والدين"، غلام و داماد قطب الدين آيبك با تصاحب عنوان فرمانروا به تخت سلطنت جلوس كرد.
ايلتمش در ابتداى حكومت رقباى خود را از بين برد و حكومت خويش را ثبات بخشيد و پس از آن با عنوان «شمسيه» بر مردم حكومت مى كرد. شمس الدين ايلتمش حاكمى عادل بود و به واسطه عدالتش مشهور بود. وى هر چند وزيرى هم نام خواجه نظام الملك وزير مشهور دربار سلجوقيان را مامور رسيدگى به امور كرده بود، خود نيز بدون تشريفات شبانه روز براى احقاق حق مردم شخصاً به كارها رسيدگى مى كرد. ايلتمش دستور داد كه مجسمه دو شير از سنگ مرمر را در مقابل كاخش نصب كردند و زنگ‌هايى نيز كه به گردن مجسمه‌ها آويختند تا مردم در هر لحظه اى از شبانه روز بتوانند با به صدا درآوردن آنها با حاكم تماس بگيرند و دادخواهى نمايند.
 وليعهدى رضيه
از ميان فرزندان شمس الدين ايلتمش، ناصرالدين محمود تنها فرزند مقتدر و بالياقت او بود كه به هنگام حكومتش در بنگال وفات كرد. فرزندان ديگرش (ركن الدين و معزالدين) عقل و درايت دخترش رضيه را نداشتند. رضيه خاتون زنى عادل و دوستدار مردم بود و تربيت پدر بسيار روى او تاثير داشت و ايلتمش با درك اين موضوع كه او بر تمام رموز اداره امور مملكت واقف است به سال ۱۲۳۲ م. پس از فتح گواليور و به هنگام بازگشت به دهلى، وزير و عده‌اى از امرا را احضار كرد و وليعهدى رضيه خاتون را به اطلاع آنها رسانيد و به وزيرش تاج الدين محمود نيز دستور داد كه منشور ولايتعهدى را تهيه كند. به هنگام آماده شدن اين منشور، امراى بانفوذى كه با پادشاه در تماس بودند علت تعيين رضيه خاتون را به پادشاهى مسلمانان هند به رغم وجود پسران پادشاه كه در سن بلوغ نيز بودند، جويا شدند و نامناسب بودن تصميم پادشاه را در اين خصوص به او تذكر دادند. سلطان ايلتمش معايب پسرانش از جمله مى خوارگى و غرق شدن در روياهاى جوانى و اينكه هيچ كدام از آنها توانايى اداره مملكت را ندارند، برشمرد و نيز توانايى رضيه خاتون و مناسب بودن انتخاب او به وليعهدى و روشن شدن محاسن اين انتخاب را در آينده به حاضرين گوشزد كرد.
رضيه خاتون براى حكومت، تمام اوصاف پادشاهى را بهتر از فرزندان ذكور ايلتمش دارا بود، در عين جنگجويى و جسارت زنى بسيار خوش خوى و دوستدار و پشتيبان علما و دانشمندان بود، مادرش تركان خاتون نيز از مقتدرترين زنان حرم محسوب مى شد. ايلتمش در سال ۱۲۳۶- ۱۲۳۵ فوت كرد. پس از مرگ او يك گروه از امرا خواستار به سلطنت رسيدن رضيه خاتون بودند ولى گروه د يگر ميل داشتند يكى از پسران ايلتمش به نام ركن الدين فيروزشاه را به سلطنت برسانند. بالاخره اين گروه با كمك و وساطت شاه تركان مادر ركن الدين موفق شدند.
مى خوارگى و لاابالى گرى بيش از حد ركن الدين باعث گرديد كه اداره امور تمام كارها به دست شاه تركان بيفتد. بعد از مدت كمى اكثر حكام ولايات و همچنين غياث‌الدين محمد يكى ديگر از پسران ايلتمش سركشى آغاز كردند و از پرداخت بعضى ماليات‌ها سر باز زدند. آشفتگى اوضاع بر تيرگى روابط رضيه خاتون با شاه تركان مادر ركن الدين افزود تا آنجا كه شاه تركان او را تهديد به مرگ كرد. اين شايعه در شهر پيچيده و طرفداران رضيه خاتون خود را آماده حمايت از او كردند. در اين زمان شاه تركان مادر ركن الدين به طرفداران رضيه حمله كرد، اما طرفداران رضيه در شهر دهلى، شاه تركان را مجبور به پناه گرفتن در كاخ خود كردند. به محض رسيدن ركن الدين به شهر گيلوگهرى، مادرش شاه تركان اسير گرديد و امراى لشكر به پايتخت آمدند. پس از بيعت كردن با رضيه خاتون او را به تخت سلطنت نشاندند. رضيه خاتون به محض جلوس به تخت سلطنت بعضى از امرا و طرفداران ترك خود را براى دستگيرى ركن الدين به شهر گيلوگهرى فرستاد. امرا پس از اسير كردن ركن الدين او را به دهلى آوردند و به دستور حاكم جديد او را به زندان انداختند، تا آنكه در سال ۶۳۴ ه. ق. - ۱۲۳۶ م. فوت شد.ابن بطوطه در مورد به سلطنت رسيدن سلطان رضيه خاتون مى نويسد: «ركن الدين تحت تاثير مادرش شاه تركان در حق برادرش بناى ظلم گذاشت و به اين علت خواهرش رضيه خاتون تصميم به نابودى او گرفت و در يكى از روزهايى كه ركن الدين در مسجد بود، رضيه خاتون لباس تظلم خواهى پوشيد و به پشت بام قصر قديمى (دولت خانه) رفت و با نشان دادن خود به مردم شهر شروع به صحبت كرد كه برادرم ركن الدين برادرمان معزالد ين (يا قطب الدين محمد) را نابود كرد و حال قصد نابودى مرا دارد و نيز جوانمردى، عدالت و بخشش پدرش را به مردم يادآورى كرد.
مردم ركن الدين را در مسجد دستگير كردند و به حضور سلطان رضيه خاتون آوردند، رضيه خاتون گفت: «قاتل بايد به قتل برسد.» لذا ركن الدين به جرم قتل برادرش اعدام گرديد. به علت كوچك بودن ساير فرزندان ايلتمش، امرا به اتفاق رضيه خاتون را به سلطنت نشانيدند (۶۳۴ ه. ق، ۱۲۳۶ م). رضيه خاتون كه تنها زنى بود كه سلطنت اش را از راه عهد به دست آورده بود با خيانت تركان شاه مجبور به قهر و غلبه گرديد تا به حق خود رسيد.
رضيه در سال ۱۲۳۶م به تخت سلطنت جلوس كرد. او ابتدا به اوضاع نابسامان خاندان شمسيه (سلاله ايلتمش) سروسامان داد. عدالت را بر جامعه حاكم كرد و رفتار عادلانه با مردم پيش گرفت. براى سكه‌هايى كه در اوايل سلطنتش ضرب گرديد، عبارات «عمده النسوان ملكه زمان سلطان رضيه بنت شمس الدين ايلتمش» و در جاى د يگر «رضيه الدنيا والدين» و عناوين ديگرى نظير «بلقيس جهان» به چشم مى خورد. اين زن برجسته در ابتداى سلطنت مواجه با شورش‌هاى فرصت طلبانى شد كه از جمله به نورالدين كه عليه مذاهب حنفى و شافعى مردم را تحريك مى كرد، مى توان اشاره كرد كه پس از كشته شدن عده زيادى، حمله شورشيان دفع شد. در دربار نيز وزير او نظام الملك جنيدى با همدستى امرايى كه از سلطان رضيه دل خوشى نداشتند در دروازه شهر دهلى اجتماع كردند و بدين ترتيب توانستند شهر دهلى را محاصره كرده ولى سلطان رضيه از شهر خارج شد و در كنار رودخانه جمنه اردو زده و از آن محل جنگى را كه ميان طرفداران و دشمنانش در جريان بود، اداره مى كرد، تا آنكه ملك عزالدين محمد سالارى و ملك عزالدين كبير خان اياز، به طرف اردوى سلطان رضيه آمد و با او ملاقات و مصالحه كردند. پس از آن ساير امراى شورشى قرارگاه‌هاى خود را ترك كردند و متوارى شدند. بدين ترتيب دولتى كه سلطان رضيه تشكيل داد با تعيين خواجه مهذب قائم نظام الملك به سمت وزارت و تعيين ملك سيف الدين آيبك به سمت فرماندهى سپاه و تمام امرا و ملك‌ها حاكميت او را قبول كردند.
اما پس از مدتى كه ملك سيف الدين آيبك فوت كرد، جلال الدين ياقوت حبشى را به شغل اميرالامرايى منصوب كرد و همين مسئله حسادت ساير امراى ترك را برانگيخت و اين امرا درصدد ايجاد دسيسه عليه سلطان رضيه برآمدند، زيرا تمام مقام‌هاى مهم دولتى و اداره ايالات در دست غلامان ترك خريدارى شده توسط ايلتمش بود. سلطان رضيه از اين زمان به بعد بود كه براى مقابله با امراى ترك، لباس مردانه به تن كرد و بدين ترتيب در انظار مردم ظاهر شد. او در حالى كه هميشه مسلح به تير و كمان بود، سوار بر فيل در ميان مردم ظاهر مى شد، همچنين ذكر شده است كه نقاب پيچه به صورت خود مى زده است.
سرانجام يكتا سلطان زن شرق
پس از انتصاب جلال الدين ياقوت حبشى به سمت اميرالامرايى، حسادت امراى ترك و دسيسه‌هاى آنان عليه سلطان رضيه گسترش يافت. به دنبال شورش‌هاى واليان، سلطان رضيه لشكريان زيادى جمع آورى نمود و پايتخت خود دهلى را به سوى شورشيان ترك گفت. (۶۳۷ ه.ق) به محض نزديك شدن سلطان رضيه به برهند (منطقه شورشى) امراى ترك به سپاه او هجوم بردند و اميرالامرا ياقوت حبشى را به قتل رسانيدند. سلطان رضيه پس از مرگ ياقوت حبشى و امتناع ساير امرا از حمايت او توسط امراى شورشى د ستگير و به قلعه "برهند" فرستاده شد و زندانى گرديد و پس از مدتى حاكم برهند، ملك اختيارالدين آلتونيه، با او ازدواج كرد و پس از آن دعوى سلطان رضيه را به منزله حق خود دنبال كرد و سپاهى جمع آورى كرد و اين سپاه را به سوى دهلى فرستاد. در دهلى بهرامشاه برادر ناتنى سلطان رضيه به مقابله با خواهرش برخاست و در نتيجه آلتونيه دستگير گرديد و سلطان رضيه اسير شد (۶۳۸ ه.ق/۱۲۴۰ م). درباره سرنوشت سلطان رضيه روايت‌هاى گوناگونى نوشته شده كه از جمله ابن بطوطه به شهيد شدن او به دست هندوها اشاره مى كند و مى نويسد: «سلطان رضيه پس از شكست خوردن در جنگ براى اينكه اسير نشود، از مقابل سپاهيانى كه برادرش بهرامشاه از شهر دهلى به مقابله با او فرستاده بود فرار كرد. او در حين فرار، گرسنگى و مشقت زياد كشيد و در راه به دهقاني كه مشغول شخم زدن مزرعه خود بود، برخورد. از او خوراكى خواست، دهقان تكه نان خشكى در اختيار او گذاشت. رضيه پس از خوردن نان به علت خستگى زياد به خواب رفت. پس از خوابيدن رضيه دهقان كه بر زن بودن او آگاهى يافته بود به طمع تصاحب لباس‌هاى گرانبهاى سلطان رضيه او را كشت و جسدش را در مزرعه دفن كرد و اسب او را نيز به طرف ديگرى روانه ساخت. چندي بعد مرد كشاورز براي فروش قسمتي از البسة سلطان رضيه عازم بازار گرديد. اهالي بازار با مشاهده لباس سنگ دوزي شده و گرانبها در دست كشاورزي فقير به شك افتادند و او را به حضور قاضي شهر بردند و كشاورز به قتل سلطان رضيه اعتراف كرد. جنازة سلطان رضيه طي مراسمي مذهبي به خاك سپرده شد و قبه اي بر مزارش ساختند. اينك قبر رضيه زيارتگاه است و از مزارات متبركه به شمار مي‌رود» (ابن بطوطه، 1348: ج 2، ص 437).
تا شروع قرن سيزدهم با توجه به نمونه نادر حاكميت زنان در دنياي مسيحيت (اروپاي غربي)، سلطان رضيه اولين و با قدرت ترين پادشاه زن مسلمان در دنياي اسلام بود.
سلطان رضيه نزديك به چهار سال رسماً مملكت وسيعي نظير يك امپراتوري را اداره نمود. او براي مملكت خود نمونه اي از عدالت و قدرت بود. سلطان رضيه گذشته از قابليت اداري و نظامي، در صنعت و هنر نيز استعداد غير قابل انكاري داشت. اشعار دلنشين او با تخلص «شيرين دهلوي» يا «شير غوري» موجود است.
 شجره الدر
دومين پادشاه زن مسلمان در كشورهاي اسلامي «شجر الدر» يا «شجره الدر»، همسر «ملك صالح نجم الدين ايوب» از پادشاهان ايوبي بوده كه در كشور اسلامي مصر به حكومت رسيد. شجر الدر حلقة واسطة انتقال حكومت از ايوبيان به ممالك مصر مي‌باشد. ملك صالح، همسر او، فرزند ملك الكامل بود كه در جريان سفر پدر به سوريه براي نبرد با صليبيون به نيابت از وي در مقام وليعهدي، سلطنت مصر را بر عهده گرفت.
ملك صالح در بين كنيزكان ترك از دختر بسيار زيبايي به نام شجرالدر دختر عبدالله خوشش آمد (عيني، به نقل از اوچوك، 1374: ص139)[6]. او را خريداري كرد و هنگامي كه از او صاحب فرزندي به نام خليل گرديد، او را به نكاح خود در آورد و به مقام ملكه مصر ارتقا داد (مقريزي، به نقل از اوچوك، 1374: ص139)[7]. ملك صالح همواره شيفته شجرالدر بود و از مصاحبت با او لذت مي‌برد. شجرالدر در شرايط بسيار سخت و در روزهاي مشقت بار و خطرناك هيچ گاه همسر خود را تنها نگذاشت. وي هنگامي كه ملك صالح، سلطان مصر شد با او به مصر آمد.
شجر الدر فرزندش خليل را در سن شش سالگي از دست داد و در سال 647 ق نيز همسرش ملك صالح را از دست داد (مقريزي، به نقل از اوچوك، 1374: ص140)[8]. وي بعد از فوت همسرش از آنجا كه ملكه اي بسيار عاقل بود، مرگ همسرش را مخفي نگه داشت تا كشورش را از تهديدات صليبيان فرانسوي كه دمياط را اشغال كرده بودند، در امان نگه دارد. شجر الدر فوت ملك صالح را تنها به امراي نزديكش، از جمله به «جمال الدين محسني» فرمانده گارد محافظ و رئيس گروه بحريه اطلاع داد. وي پس از به خاك سپردن جسد همسرش در قاهره، به وصيت صالح عمل كرده، پسرش تورانشاه را به سمت جانشيني و امير فخرالدين شيخي را به سمت فرماندهي سپاه برگزيد و از مردم و امرا خواست تا از آنها تبـعيت كنند؛ تمام امرا نيز اطاعت كردند (عيني، به نقل از اوچوك، 1374: ص140).
شجرالدر تا آمدن تورانشاه از «حصن كيفا» كه مخفيانه مبادرت به احضار او كرده بود، شايع نمود كه سلطان مريض است و هيچ كس حق ملاقات با او را ندارد و با جعل امضاي پادشاه و صدور فرمان، مملكت را اداره مي‌كرد. پس از حاكميت تورانشاه همكاري شجرالدر در حمايت از مماليك و دفع حملات فرانسويها ادامه داشت تا اينكه فرانسويها شكست خوردند و «لوئي نهم» پادشاه فرانسه نيز به دست مسلمانان مصر اسير گرديد (ابوالفرج، به نقل از اوچوك، 1374: ص1419).
تورانشاه در ادامه حكومتش با تحريك مماليكي كه از حصن كيفا با خود آورده بود، عليه نامادري‌اش شجرالدر اقداماتي انجام داد؛ از جمله آنكه خزاين پدري را از او خواستار شد و شجرالدر در جواب گفت كه هزينه نظامي براي نبرد با فرانسه و هزينه اداره مملكت را تا زمان روي كار آمدن تورانشاه از خزاين پرداخت كرده است. با اين وجود تورانشاه جبهه گيري كرد و عليه مماليك بحري و صالحي كه تحت نفوذ شجرالدر بودند اقدام كرد. در اين اوضاع و احوال شجرالدر با دادن وعده امارت به افراد سرشناس مماليك نظير فارس اوكتاي بيرس آبيك و قلاون با آنها به تباني پرداخت (عيني، به نقل از اوچوك، 1374: ص142).
دوران سلطنت شجرالدر
شجر الدر اولين پادشاه مماليك مصر مي‌باشد. بعد از قتل تورانشاه امراي مماليك بحريه و صالحيه و بزرگان دولت و مشاوران در تالار بزرگ دربار جمع شده، پس از مشورت و تبادل نظر به اتفاق آرا نسبت به انتخاب شجر الدر به توافق رسيدند (خواندمير، 1353: ج 3، ص 251). امراي مماليك كه لياقت و جسارت شجر الدر را در اداره امور كشور بزرگ مصر پس از مرگ ملك صالح تا روي كار آمدن تورانشاه ديده بودند، شجر الدر را به حاكميت مصر انتخاب كردند. شجر الدر به محض اعلام پادشاهي در كاخ منيل واقع در قلعه جبل در ساحل نيل بر تخت نشست. سكونت در قلعه جبل از آداب و رسوم بجاي مانده ايوبيان بود. تمام قوانيني كه از اين كاخ صادر مي‌گشت، مهر «والده الخليل» به رويش زده مي‌شد. شجر الدر در اوراق رسمي تنها اين امضا را به كار مي‌برد. وي از پوشيدن خلعت پادشاهي سرباز مي‌زد. در تمام مساجد قاهره و مصر به نام او خطبه خوانده مي‌شد و سكه ضرب مي‌گرديد. از جمله القاب وي «عصمت الدنيا و الدين»، «ملكه مسلمين» و «ام الخليل» مي‌باشد.
شجر الدر پس از جلوس بر تخت فرمانروايي ابتدا به دفع شر دشمن خارجي، يعني فرانسويها پرداخت. قلعه دمياط را كه يازده ماه در تسلط فرانسويها بود با مذاكره از دست آنان خارج ساخت و 40 هزار دينار غرامت جنگي نيز دريافت نمود. در مقابل نيز سن لوئي (پادشاه فرانسه)، ملكه و برادر پادشاه كه در اسارت مسلمانان بودند، آزاد شدند. مردم مصر به يمن اين موقعيت جشن گرفتند و شعرا به شادماني اين روزها اشعار زيادي سرودند (نويري، به نقل از اوچوك، 1374: ص147). پيروزي بر فرانسويها باعث تثبيت نظام همبستگي بيش از حد مردم و تحكيم جايگاه ملكه عاقل و با تدبير مصر گرديد.
شجرالدر در ابتداي كار مالياتهاي سنگين مردم را لغو نمود و بسياري از مالياتها را تخفيف داد. وي هر روز با وزراء خود براي رسيدگي به كارهاي مملكتي، مجالس خصوصي تشكيل مي‌داد و خود از پشت پرده اين مجالس را اداره مي‌كرد و قبل از جويا شدن نظريات آنان، هيچ حكمي صادر نمي‌نمود و در صورت تصويب مفاد فرمانها از طرف وزراء آنها را امضاء مي‌كرد و قبل از صدور هر فرماني با مشاور اعظم خود كه «اتابك عز الدين آيبك» نام داشت، به طور مفصل مشورت مي‌كرد. ملكه عصمت الدين با جلب حمايت مردم، امرا و لشكريان، امور مصر را بهتر از مردان زمان خود و با قدرت هرچه تمامتر اداره مي‌كرد، اما پس از مدتي امراي طرفدار تورانشاه و شاهزادگان رقيب سوريه عليه وي كينه و دشمني را آغاز كردند و با مطرح نمودن اينكه يك زن نمي‌تواند به عنوان ملكه المسلمين پادشاهي نمايد، عليه او بپاخاستند. نامه تهديد آميزي نيز از بغداد به سوي مصر ارسال گرديد. خليفه در اين نامه مي‌گويد: «اگر در مصر مردي براي پادشاهي يافت نمي‌شود، براي شما يك پادشاه بفرستيم». در اين ميان و در جريان جدايي سوريه از مصر كه توسط ايوبيان صورت گرفت، شجرالدر جلسه‌اي مشورتي تشكيل داد تا براي اين امر مهم با وزرا و امرا چاره‌اي بينديشد. در اين جلسه بود كه امراي مملوك در عين راضي بودن از ملكه شجرالدر به خاطر مصالح كشور كناره گيري او را از سلطنت لازم دانستند و بدين ترتيب شجر الدر در 29 ربيع الاول پس از فقط سه ماه حكومت از سلطنت كنار كشيد (مقريزي، به نقل از اوچوك، 1374: ص150).
امراي دوستدار ملكه براي حفظ قدرت او مقدمه ازدواج او را با عزالدين آيبك فراهم نمودند و آيبك را به پادشاهي مصر رساندند. آيبك از غلامان بحريه بود كه با خدمات صادقانه‌اش به ملك صالح و با ارتقاء مقام به امارت رسيد. جلوس پادشاه جديد به وسيله نامه به اطلاع خليفه رسيد، ولي در امور مملكت هيچ نوع دگرگوني انجام نگرديد (ابوالفرج، به نقل از اوچوك، 1374: ص5). شجرالدر پس از ازدواج با آيبك نيز مملكت مصر را همانند گذشته از پشت پرده اداره مي‌كرد و حتي فرمان‌هايي نيز به اسم او صادر مي‌گشت.
به مرور زمان روابط شجرالدر و آيبك رو به سردي گراييد و به دنبال آن آيبك حاكميت شجر الدر را بر خودش گران ديد و لذا در صدد كنار زدن و رها شدن از سلطه وي گرديد. آيبك براي در هم شكستن قدرت شجرالدر به خواستگاري دختر حاكم موصل رفت و او را نامزد كرد. شجرالدر كه بعد از آن از نقشه قتل خودش به وسيله آيبك در ترس و وحشت بود به فكر انتقامجويي افتاد و با دعوت از وي زمينه قتل او را توسط غلامان و خادمان فراهم آورد و در محل اقامتگاه خود در محلي به نام «اوزبيكه» در كنار رود نيل، آيبك را كشت. شجرالدر بعد از آن از امراي مماليك خواست تا اداره امور مصر را بر عهده بگيرند، اما هيچكدام از ترس نپذيرفتند. غلامان معزآيبك كه از ماجراي قتل وي توسط همسرش با خبر شدند، تصميم به انتقام از شجرالدر گرفتند و روز دوشنبه بيست و نهم ماه به برج حمله بردند و او را زنداني نمودند. كنيزان او ميان امرا تقسيم شدند و تمام امرايي كه در قتل آيبك دست داشتند، اعدام گرديدند. شجرالدر نيز توسط همسر دوم آيبك و كنيزان و خادمان او در اثر ضربات مهلك لنگه كفش و جام حمام به قتل رسيد. جسد او را در خندق كنار قلعه انداختند. جسد ملكه مسلمين كه روزگاري در زيبايي، هوش و ظرافت مانند ستاره‌اي بر تخت سلطنت مصر مي‌درخشيد، روزها در خندق كنار قلعه بر جاي ماند تا اينكه نزديكانش او را از شلوار دست دوزي شده اش شناختند و در قاهره در نزديكي‌هاي سيد نصير در داخل مسجد شجر الدر در قبر خصوصي او به خاك سپردند (ابوالفرج، به نقل از اوچوك، 1374: ص163).
براساس كتيبه اي كه در اطراف قبه شجر الدر قرار دارد، ملكه اين بنا را در سال 648 ق بنا نمود. مسجدي كه در كنار آرامگاه اوست، هنوز هم به نام «مسجد شجرالدر» يا «مسجد خليفه» معروف است.
شجرالدر زني مدير، ديندار، خيرخواه و معتقد به صلح و آرامش در داخل مملكت بود. وي مؤسس سلسله جديد مماليك بحريه در مصر مي‌باشد. ارسال روپوش در برگزاري مراسم صره به مناسبت حج، اولين بار به وسيله شجرالدر متداول گرديد. شجرالدر در ميان پادشاهان زن مسلمان جايگاه خاص خود را دارد.
 تركان خاتون
"تركان خاتون"، چهارمين پادشاه دولت قتلق منطقه كرمان مي‌باشد. وي از سال 655 ق تا 12 سال بعد، يعني 667 ق در كرمان با درايت و خيرخواهي تمام اوضاع را سروسامان داد.
دولت قتلق از تابعين چنگيزخان بود و براق حاجب از حاكمان دست‌نشانده آنان در منطقه كرمان بود كه پس از مسلمان شدن، خليفه الناصر به او لقب قتلق سلطان اعطا كرد (اشپولر، 1351: ص158). براق حاجب براي جانشيني خود پسر برادرش قطب الدين را تعيين نمود و دختر خود خان تركان را نيز به عقد ازدواج او درآورد (منشي كرماني، 1328: ص 26).
براق حاجب در سال 632 ق فوت كرد و قطب الدين زمام امور را به دست گرفت. اكثر تاريخهاي قديمي ‌انجام تمام كارهاي برجسته قطب الدين را در اثر ارشاد و راهنمايي زن شايسته او قتلق تركان مي‌دانند. امراي دربار كرمان پس از وفات قطب الدين به جهت كوچك بودن فرزندان مذكر وي، از هلاكو درخواست كردند كه همسر او قتلق تركان را به نيابت فرزندش جانشين وي گرداند؛ هلاكو نيز با صدور فرماني حاكميت او را تثبيت گرداند (خواجه رشيدالدين، 1338: ج 2، ص403).
تركان خاتون زني عادل و خيرخواه بود و تمام تلاش خود را صرف آباداني سرزمينش، رفاه مردم، تشويق علما و احترام به فضلا كرد و در ايجاد مدارس، مساجد و بناهاي خيريه بسيار كوشيد (خواندمير، 1353: ج 3، ص 129).
اگرچه سلطنت در ابتدا به اسم ناپسري تركان خاتون، «حَجّاج» بود، ولي اداره مملكت در عمل به دست تركان خاتون بود (مستوفي، 1339: ص530)؛ اما پس از آنكه حجاج به سن بلوغ رسيد، روابط آن‌ها به تيرگي گراييد؛ چنانكه يك شب حجاج در ضيافتي كه برگزار كرده بود، در حالت مستي از قتلق خاتون خواست كه برقصد و خاتون با اينكه از اين عمل ناپسري خود ناراحت شده بود، اما رقص مختصري نمود. اين عمل نادرست حجاج سلطان، در حق مادر زن و نيابت كرمان خوشايند نيامد و آن را با آباقاخان پسر هلاكو كه دامادش بود، در ميان گذاشت و وي در اين باره فرمان صادر كرد كه بعد از اين حجاج از اداره امور كرمان دست بكشد و تمام كارهاي دولتي را بدست تركان خاتون بسپارد (همان: 532-531).
بعد از بازگشت تركان خاتون، حجاج براي تصاحب مجدد قدرت، مخفيانه به نزد فرزندان اوكتاي رفت. تركان خاتون نيز با فرستادن نماينده اي نزد آباقا او را از اين كار آگاه ساخت. آباقا از اين كار حجاج سخت ناراحت گرديد و فرماني مبني بر دستگيري حجاج و آوردن او به اردوگاه صادر نمود (معين الدين، به نقل از اوچوك، 1374: ص180). حجاج به سيستان و سپس به سوي دهلي فرار كرد و پس از ده سال زندگي در آن جا، در هنگام بازگشت در سال 650 ق فوت كرد (منشي كرماني، 1328: ص 48). در تمامي اين مدت تركان خاتون بدون مانع و با آزادي كامل در كرمان حكومت مي‌كرد. بعد از مدتي قدرت «جلال الدين سيور غاتميش» برادر حجاج با تصاحب املاك برادر و گرفتن مناصب گوناگون افزايش يافت. او با امراي نافرمان كرمان و رقباي تركان خاتون متحد شد. تركان خاتون جريان را با آباقاخان، دامادش در ميان گذاشت و آباقا نيز به موجب فرماني سيورغاتميش را از كليه مناصب محروم گردانيد (مستوفي، 1339: ص 533)؛ اما ديري نپاييد كه آباقاخان فوت كرد و احمد تكودار جانشين او گرديد.
سيورغاتميش كه با سلطان احمد سابقه دوستي داشت، با وساطت مادر وي "قوتي خاتون"، توانست نظر سلطان احمد را نسبت به تركان خاتون مخدوش سازد و پس از آن به موجب فرماني اداره امور دولت قتلق قراختايي به طور مساوي به هردوي آنها واگذار گرديد؛ اما قوتي خاتون مادر سلطان احمد كه از اين فرمان ناخوشايند شده بود، به سلطان گفت كه اگر شما اين فرمان را اجرا كنيد، سيورغاتميش از شما نفرت پيدا مي‌كند و به خراسان نزد ارغون خان مي‌رود و با او متحد مي‌شود؛ لذا پيشنهاد مي‌كند كه تركان خاتون را كه به دربار سلطان احمد آمده بود و در آنجا مدتي مانده بود زمستان نگه دارند تا در تابستان با آمدن سيورغاتميش اختلافات را حل و فصل كنند. بنابراين تركان خاتون زمستان آن سال را در محلي به نام بردع (زمستان) سپري نمود و از طرف صاحب ديوان شمس الدين جويني كه در آن موقع كارهاي دربار مغولان را حل و فصل مي‌كرد (منشي كرماني، 1328: ص54)، محبت و احترام بسيار ديد و با آمدن بهار به سوي چرنداب تبريز حركت نمود و از غايت حزن و اندوه مريض شد و در سال 681 ق وفـات كرد و نخست همانجا مدفون گرديد (خواندمير، 1353: ج 3، ص 269). پس از مدتي بي بي تركان و پادشاه خاتون (دختران تركان خاتون) جسد وي را به كرمان آورده و سلطان جلال الدين سيورغاتميش و بزرگان كرمان از جسد او استقبال نمودند و به دخترانش تسليت گفتند. جسد تركان خاتون در بهترين نقطه شهر در زير گنبد مدرسه به خاك سپرده شد. علما و فضلا و اهالي كرمان از مرگ او بسيار ناراحت شدند. بدين ترتيب دولت قراختايي يا دولت قتلق در زمان فرمانروايي زن با اراده و بلند نظري چون تركان خاتون بهار زندگي خود را گذراند.
صفوه الدين پادشاه خاتون
پادشاه خاتون(دختر قتلق تركان) مدتي پس از مرگ مادرش در كرمان به حكومت رسيد. صفوه الدين لقب پادشاه خاتون و خواهر بي بي خاتون بود. پادشاه خاتون دختر قطب الدين محمد در سال 654 ق متولد گرديد. او زني عاقل، با وقار، خوشرو و نيكو سيرت بود. صفوه الدين با نام «حسن شاه» در ميان برادران خود بزرگ شده و رازش از اطرافيان مخفي نگهداشتـه شده بود (ميرخواند، 1339: ص 192)؛ در فن خط مهارت داشت؛ مصاحف و كتب به خط او در كرمان و ساير ولايات موجود است (تاريخ شاهي، 1355: ص 227).
صفوه الدين به لحاظ زيبايي چنان بود كه مدح او به گوش آباقاخان فرزند هلاكو رسيد. آباقاخان وي را از مادرش تركان خاتون خواستگاري كرد و تركان خاتون با تهيه جهيزيه مفصلي شرايط ازدواج را مهيا نمود (منشي كرماني، 1328: ص 47).
ازدواج پادشاه خاتون سرشناس ترين زن دولت قتلق با آباقاي مغول غير مسلمان مخالف قوانين اسلامي بود؛ ولي در اينجا منافع ظاهري دولت بر قوانين اسلامي تازه پذيرفته آنها پيشي جست و نتيجة سياسي اين ازدواج تثبيت اوضاع شهر كرمان و برقراري آرامش در دوران مغولان بود.
مرگ ناگهاني آباقا در سال 680 ق باعث گرديد كه تركان خاتون در زمان احمد تكودار، جانشين او، حاكميت خود را مدتي از دست بدهد؛ اما در مبارزاتي كه بين احمد تكودار و برادرزاده اش ارغون در سال 683 ق در گرفت، ارغون به عنوان ايلخان انتخاب گرديد. در اين ميان رقباي سياسي تركان خاتون همچون سلطان جلال الدين سيورغاتميش با حمايت «بوقاچنگسانگ اميراولوس» با اتخاذ حيله و تدبير نقشه ازدواج پادشاه خاتون را با گيخاتو ناپسري آباقاخان كشيدند، تا با فرستادن او به آناطولي نزد همسرش از نفوذش كم كنند. ازدواج مادر با ناپسري خود هر چند مخالف قوانين اسلام بود، ولي از عادات و رسوم متداول مغولان بوده است (همان: ص 57).
رقابت پادشاه خاتون و برادرش جلال الدين پس از آن نيز ادامه يافت؛ زيرا جلال الدين به اراضي سيرجان كه متعلق به پادشاه خاتون بود نظر داشت؛ اما ارغون خان براي جلوگيري از ادامه اختلافات، املاك سيرجان را با درآمد سالانه پنجاه هزار دينار به سيورغاتميش واگذار كرد و در عوض زمين‌هايي را با درآمد فقط هفتاد هزار دينار در ديار روم به پادشاه خاتون داد. در سال 689 ق پادشاه خاتون براي گرفتن سيرجان از دست برادرش ابتدا در آناطولي و سپس در تبريز با ارغون ملاقات كرد (همان: ص 62) و ارغون به پادشاه خاتون عزت و احترام بسيار گذاشت.
در سال 690 ق با مرگ ارغون، گيخاتو، همسر پادشاه خاتون جانشين وي شد و اولين كار او عزل جلال الدين سيورغاتميش از سلطنت كرمان و واگذار كردن حاكميت آنجا به همسرش پادشاه خاتون بود. پادشاه خاتون به موجب فرماني از طرف شوهرش در رأس نيرويي از سربازان و فرماندهان و با رسم خاصي وارد كرمان گرديد (همان: ص 69) و با لقب صفوه الدنيا والدين بر تخت سلطنت جلوس نمود و برادرش را نيز به جانشيني انتخاب كرد؛ اما با مشاهده سوداي سلطنت خواهي برادر مجبور به حبس وي گرديد و با فرار او از قلعه با نوشتن نامه اي به گيخاتو از نافرماني‌هاي او شكايت كرد (همان: ص 72). گيخاتو نيز به حمايت پادشاه خاتون، همسرش جلال‌الدين را به طور حقارت آميزي در خانه برادر زاده اش، «يولغ شاه» در كرمان زنداني نمود.
پس از مدتي پادشاه خاتون از خطاي برادرش گذشت و برادر ضيافتي به افتخار خواهر تاجدار خود برگزار كرد؛ اما رقبا و فتنه گران كه برخورد صميمي خواهر و برادر را ديدند، نقشه قتل سيورغاتميش را از طريق پادشاه خاتون طرح ريزي كردند. پادشاه خاتون با دقت و باريك بيني تمام براي نجات زندگيش از اضطراب و نگراني دستور قتل برادر ناتني خود را صادر كرد (همان: ص 72) و بدين ترتيب حكم نفرت مردم را عليه خود امضاء نمود. پادشاه خاتون براي رفع نفرت مردم، هداياي زيادي بين مردم پخش كرد و پس از آن به رتق و فتق امور و جابجايي مناصب ديواني پرداخت.
در همين دوران حكومت گيخاتو به دليل بي كفايتي او دستخوش ناملايمات سياسي و اقتصادي گرديد و رقباي سلطنت از جمله «بايدو» از امراي ايلخانان عليه وي به مقابله برخاستند. در اين ميان گيخاتو مغلوب و در سال 694 ق توسط «بايدو» اعدام شد. پادشاه خاتون به محض شنيدن خبر عصيان بايدو بسيار مضطرب گرديد و از آنجا كه شاه عالم زن بايدو دختر سيورغاتميش و «كردوچين» مادرشاه عالم نيز در پي فرصتي براي انتقام از پادشاه خاتون بودند، با همكاري امراي خائن به سوي پادشاه خاتون به حركت درآمدند و پس از وارد شدن به شهر كرمان وزراء و امراي پادشاه خاتون را دستگير و زنداني كردند. شاهزاده خانم كردوچين با عظمت و شكوه بر تخت نشست. پادشاه خاتون با متهم شدن به خيانت در خانه جلالي زنداني گرديد و پس از مدتي به خواست شاه عالم چند مرد وارد چادر پادشاه خاتون شدند و او را به قتل رساندند. مقبرة پادشاه خاتون در كنار مادرش تركان خاتـون در شهـر كرمـان است (همان: ص 72).
پادشاه خاتون در عرصه سياسي پادشاه شايسته اي بود و در انجام امور عدالت را رعايت مي‌كرد. او خطاطي ماهر و نويسنده اي صاحب سبك بود (ميرخواند، 1339: ج 3، صص 271 ـ 270). در زمينه تذهيب و تزيين نيز مهارت داشت و بسياري از نسخه‌هاي قرآن كريم را تذهيب نمود. شاعر بسيار توانايي نيز بود؛ گفته شده است كه «لاله خاتون» تخلص او بوده است. در موزه برلين يك سكه طلا و يك نقره كمياب با عنوان گيخاتو پادشاه جهان خداوند عالم پادشاه خاتون وجود دارد (مشير سليمي، 1335: ج1، ص 59 ـ 58).
 آبش خاتون
"آبش" يا "اِبش خاتون" يك زن ترك بود كه در فاصلة سالهاي 685- 622 ق در منطقه فارس به پادشاهي دولت سلغريان رسيد. آبش خاتون دختر "سعد دوم" از طرف مادر از نسل حكام قتلق كرمان بود. مادر آبش خاتون بي بي تركان بود، مادربزرگش ياقوت تركان يكي از چهار دختر براق حاجب بود، كردوچين دختر آبش خاتون با سلطان جلال الدين سيورغاتميش فرزند قطب الدين محـمد ازدواج نمود (منشي كرماني، 1328: ص 56).
سلغريان فارس به واسطه اين ازدواج با دولت قتلق كرمان رابطه خويشاوندي برقرار نمودند. همزمان با حاكميت قتلق تركان در كرمان، تركان خاتون ديگري از اتابكان سلغري به نام آبش خاتون كه در همسايگي و خويشاوندي آنها نيز بودند پس از غلبه بر مشكلات داخلي به اداره ايالت فارس منصوب گرديد. بدين ترتيب آبش خاتون در سال 662 ق با حكم هلاكو همانند وليعهدهاي ذكور بدون كوچكترين مشكلي به سلطنت رسيد و روزهاي جمعه به نامش خطبه خوانده شد و سكه ضرب گرديد (زركوب شيرازي، 1350: ص 89).
آبش خاتون به هنگام رسيدن به مقام اتابكي بسيار جوان بود. او پس از يك سال حكومت در فارس به اتفاق خواهرش «سلغم» و مادرش تركان خاتون به خدمت ايلخانان رسيد. در آن زمان آبش خاتون نامزد منگو تيمور پسر هلاكو بود و با او ازدواج نمود. خاتون دومين زن او بود. جهيزيه او به موجب فرمان ايلخان غير از يك ششم ايالت فارس سالانه هفتاد هزار دينار تعيين گرديد (يادداشتهاي قزويني، به نقل از اوچوك، 1374: ص220)، در واقع وصلتي كه بين مغولان و دختران حكام تابع صورت مي گرفت، راهي براي خويشاوندي و تصاحب ايالت‌هاي با ارزش دنياي اسلام بود.
آبش خاتون جهت تاييد حكومتش از فارس به اتفاق مادرش تركان خاتون پيش ايلخانان وقت يعني احمد تكودار رفت و با سفارش و حمايت «طاش منگو» با خزاين فراوان جلب مساعدت تكودار را فراهم كرده و با درخواست وي جهت اتابكي موافقت شد.
بدين ترتيب آبش خاتون با دبدبه و كبكبه تمام وارد شيراز شد و تخت پادشاهي پدر و پدربزرگ را تصاحب نمود. اهالي شيراز و از جمله قضات و صاحبان املاك از وي استقبال گرمي كردند.
آبش خاتون به محض استقرار در شيراز خواجه نظام الدين را به وزارت برگزيد. او كه يك فرد محلي بود با رضايت مردم براي اداره امور فارس انتخاب شد و زمينة آرامش و رفاه مردم را فراهم آورد. با روي كار آمدن ارغون در سال 683 ق اداره فارس به «سيد عماد الدين ابويعلي» واگذار گرديد و طرفداران آبش خاتون به مقابله با وي پرداختند، او را كشته و در گودالي انداختند. خبر اين اتفاقات به ارغون رسيد و او بدون قبول هيچ عذري آبش خاتون و اطرافيانش را به تبريز فرستاد. آبش خاتون چون عروس هلاكو بود، از محاكمه و مجازات نجات يافت؛ ولي اطرافيانش به انواع مختلف مجازات ها محكوم شدند. در نهايت آبش خاتون در اثر ناراحتي هاي زياد در تبريز بيمار شد و پس از 22 ـ 23 سال حكومت در سال 685 ق در محله چرنداب تبريز كه ييلاق اردوي مغولان بود، چشم از جهان فرو بست (زركوب شيرازي، 1350: ص 96).
آبش خاتون در محله چرنداب براساس رسم مغولان با شراب و زيورآلات طلا و نقره اش به خاك سپرده شد؛ ولي مدت زيادي در اين محل باقي نماند و به سرزمين خودش شيراز برده شد و در مدرسه عضديه كه به وسيله مادرش تركان خاتون به نام «عضد الدين محمد» احداث نموده بود، دفن گرديد (خوافي، 1341: ج 2، ص 357). پس از آبش خاتون حاكميت سلغريان در فارس برچيده شد.
دولت خاتون
در حدود سالهاي970 - 574 ق در خان عشاير جنوب غربي ايران دولتي به نام "اتابكان لركوچك" شكل گرفت كه سلسله آل خورشيد در آن به حكومت رسيد. مركز لركوچك شهر خرم آباد بود. حكمرانان اين سلسله با تأييد و حمايت خلفاي بغداد سلطنت مي كردند.
"عزالدين محمد" فرزند "عز الدين حسين" سيزدهمين حكمران منطقه بود كه در سايه اطاعت از مغولان تا سال مرگش (717 ق) با حفظ استقلال ظاهري در لركوچك حكومت كرد؛ اما بعد از مرگ خود نه فرزند و نه برادري براي جانشيني خود نداشت و از آن جا كه در ميان مغولان، تركان و مليت هاي خويشاوند آن ها در مورد انتقال حكومت از خانداني به خاندان ديگر راه و رسم مشخصي وجود نداشت، لذا بعد از مرگ عزالدين محمد، همسرش «دولت خاتون» دختر «شمس الدين» براي حكومت مناسب تشخيص داده شد.
"دولت خاتون" به عنوان چهاردهمين پادشاه آل خورشيد به حكومت رسيد. او به عنوان يك اتابك از يك دولت نيمه مستقل از امپراطوري قدرتمند مغول بود و استقلال تام نداشت؛ بدين سبب نتوانست از مداخله عمال مغول در قلمرو حاكميتش جلوگيري كند.
دولت خاتون اقتدار ديگر پادشاهان زن، چون تركان خاتون حاكم كرمان و يا ديگران را نداشت و از طرفي به علت مستور كردن بيش از حد خود نتوانست مشكلات حكومت را حل كند (معيني، به نقل از اوچوك، 1374: ص233).
دولت خاتون به سبب فشار مغولان و ترس از دست دادن استقلال لركوچك كه به علت داشتن معادن گرانبها مورد توجه آنان بود، با تصويب ديوان مغول سلطنت را به برادرش عز الدين حسين واگذار كرد (مستوفي، 1339: ج 1، ص 557ـ 556).
دولت خاتون پس از انصراف از سلطنت با «يوسف شاه» از لربزرگ ازدواج كرد. دربارة وضعيت داخلي و خارجي حكومت دولت خاتون اطلاعاتي در دست نيست. در مجموع حكومتي را كه از طرف شوهرش به او رسيده بود، بعد از مدت كوتاهي به برادرش واگذار كرد و اين چنين ادامه اين دولت كوچك را ممكن ساخت و از افتادن تمام اين مناطق به دست خارجيان جلوگيري نمود. دولت خاتون نمونه اي از پادشاهان عشاير بود كه با قابليتهاي خود خاطرة برجسته اي برجا گذاشت.

سلطان ساتي بيگ
در قرن شانزدهم زني به نام «ساتي بيگ» از تبار ايلخانان كه از شاخه مسلمان امپراتوري مغول بودند، به حكومت رسيد (739 ق). پس از تغيير مذهب مغولان و گرايش آنان به اسلام، در امپراتوري ايلخاني دگرگوني وسيعي به وجود آمد؛ از جمله دسته اي از حقوق سياسي برتر زنان تثبيت گرديد و از طرفي تركان نيز براي زنان حقوق سياسي نظير مردان قائل بودند، لذا شرايط مناسبي جهت روي كار آمدن زنان فراهم گرديد.
ساتي بيگ دختر "الجايتو" خواهر "ابوسعيد" و جانشين "غازان" در سال 739 ق به سلطنت رسيد. حمايت «حسن كوچك» رئيس «اويراتها» در به حكومت رسيدن او مؤثر بود. سابق بر آن «امير چوپان» جد شيخ حسن كوچك پس از مرگ "دولاندي خاتون" دختر اولجايتو از ساتي بيگ خواهر زن خود خواستگاري نمود و او نيز به اين كار رضايت داد. ساتي بيگ در سال 721 ق از امير چوپان فرزندي به نام "سيورخان" به دنيا آورد (خواندمير، 1353: ج 3، ص 228).
پس از قتل اميرچوپان بيوه او ساتي بيگ در سال 736 ق با "آرياخان" ازدواج نمـود. آريـاخـان بـا اين ازدواج حاكميت خود را تحكيم بخشيد (همان: ص 223)؛ ولي اين ازدواج دو سال بيشتر دوام نداشت. با مرگ آريا خان در ميدان نبرد، موسي و محمد به جايش نشستند. «طغاتيمور» در اين زمان پا به ميدان نهاد و شيخ حسن بزرگ جلايري با او همدست گشته به سوي شيخ حسن كوچك فرزند تيمورتاش حركت كردند. شيخ حسن كوچك براي مقابله با دشمن بزرگ خود در سال 739 ق ساتي بيگ را تشويق به سلطنت نمود. شاهزاده ساتي بيگ نيز خود را در تبريز پادشاه اعلام نمود و پس از آنكه خود فرماندهي لشكر را به دست گرفت به جانب شيخ حسن بزرگ حركت نمود. شيخ حسن بزرگ نيز براي جلوگيري از حمله دشمن خطوط  دفاعي خود را در قزوين آماده نمود. حسن كوچك و طرفدارانش پس از فتح آذربايجان به سوي قزوين روي گرداندند؛ اما به علت شدت سرماي زمستان آن دو به انعقاد صلح موقت تن دادند. ساتي بيگ به اتفاق اطرافيانش به طرف آذربايجان بازگشت. قلمرو ايلخانان در اين سال به صورت سرزميني آشفته در آتش جنگ و نفاق مي سوخت. شيخ حسن بزرگ با عدم اتكا به صلح ناپايداري كه با ساتي بيگ امضاء كرده بود، در پيش شناساندن حكومت طغاتيمور برآمد و به طغاتيمور پيشنهاد كرد تا به سوي عراق حركت كند. از طرف ديگر شيخ حسن كوچك از خطري كه سازش شيخ حسن بزرگ و طغاتيمور او را تهديد مي كرد، غافل نماند و به فكر نيرنگ سياسي افتاد. لذا با ارسال نامه اي به طغاتيمور از او خواست كه با ساتي بيگ ازدواج نمايد و فرماندهي آل چوپان را قبول كند و در مقابل براي نابودي شيخ حسن بزرگ او را ياري دهد. ساتي بيگ با دستخط خود به طغاتيمور نوشت كه اگر با آل چوپان دوستي و با جلايريان دشمني كند، با او ازدواج خواهد نمود. طغاتيمور شرايط ساتي بيگ را پذيرفت (حافظ ابرو، 1317: ص 160). حسن بزرگ نيز از خيانت هم پيمان خود طغاتيمور خشمگين گشت و طغاتيمور از ترس به خراسان فرار كرد. حسن كوچك براي جلب يك حامي پرقدرت در نظر داشت فردي لايق را به جاي ساتي بيگ تعيين كند. در همين وضعيت خبر توطئه اي را از طرف ساتي بيگ عليه خود دريافت كرد و براي از بين بردن ريشه اين توطئه تصميم گرفت مقتدرترين طرفداران ساتي بيگ و حتي پسرش (سيورغان) را نيز اعدام نمايد. ساتي بيگ را به زور به ازدواج سليمانشاه پسر يوسف شاه از خاندان هلاكو درآورد و او را وادار كرد به نفع سليمان شاه از سلطنت كناره گيري كند (شرفنامه، به نقل از اوچوك، 1374:ص244). ساتي بيگ تخت پادشاهي خود را در ميان صدها توطئه ترك كرد. منابع تاريخي مدت حكمراني ساتي بيگ را حدود يك سال ذكر مي كنند. در سكه هايي كه به عنوان پادشاهي او ضرب شده اين عبارت نوشته شده است: "السلطانه العادله ساتي بك خان خلدالله ملكها".
دوندو خاتون
"دوندوخاتون" ، (اميره تندو)، دختر "حسين بن اويس" سومين پادشاه جلايري، از خاندان بزرگ مغول است. دوندوخاتون بسيار زيبا بود؛ چنان كه مدح زيبايي او به گوش "ملك ظاهر برقوق" سلطان مصر رسيد و هنگامي كه به همراه عمويش به مصر آمد، ملك ظاهر از او خواستگاري نمود. آنان ازدواج كردند و مدتي بعد از هم جدا شدنـد؛ علت جدايي دوندوخاتون از برقوق معلوم نيست (خوافي، 1341: ج 3، ص 220). دوندوخاتون پس از بازگشت به بغداد به وساطت عمويش سلطان احمد، با پسر عمويش شاه ولد ازدواج نمود. شاه ولد پس از سلطان احمد به جانشيني او انتخاب گرديد (كلمان هوار، به نقل از اوچوك، 1374: ص252)؛ ولي شش ماه پس از جلوس بر تخت، با دسيسه زنش دوندو خاتون به قتل رسيد (خوافي، 1341: ج 3، ص 220). پس از قتل او دوندو خاتون اداره امور شهر بغداد را به دست گرفت.
پس از محاصره بغداد توسط قراقويونلوها ناپسري دوندوخاتون "محمدبن شاه ولد" توانست يك سال در مقابل سپاهيان آنها مقاومت كند؛ اما پس از آن دوندوخاتون مقاومت را بي ثمر ديد. از طرف ديگر شايعه اي مبني بر زنده بودن سلطان احمد مردم را غافلگير كرد؛ لذا دوندوخاتون دست به حيله اي زده، دستور داد شهر چراغاني شود و در همين زمان در نيمة يكي از شبها به اتفاق شش فرزندش به شهر واسط فرار كرد و از آنجا عازم شوشتر گرديد.
دوندوخاتون بـراي تحكيم قـدرت خانـدان جلاير تلاش هاي زيادي كرد و از جمله مدت ها به جنگ "مآني"، امير عرب پرداخت و موفق شد مناطقي چون شهرهاي واسط، بصره و شوشتر را تصرف كرده و شوشتر را مركز حكومت جلايريان كند و با ضرب سكه و خواندن خطبه در اين مناطق به حكومت خود جنبه قانوني بخشد (محمد ذهني، به نقل از اوچوك، 1374: ص257).
از ديگر اقدامات دوندوخاتون فرمانبرداري از شاهرخ تيموري و در دست گرفتن خوزستان بود. دوندوخاتون با ارسال هداياي گرانبها به شاهرخ پسر تيمور و استقبال گرم از تيموريان با آنها ارتباط خوبي برقرار كرد. او پنج سال نيابت سلطنت ناپسريش محمود را داشت و پس از آنكه سوء قصدي به جان وي ترتيب داد، توانست سه سال به تنهايي حكومت نمايد.
دوندو خاتون در سال 822 ق وفات كرد. وي در انسجام و وحدت دولت جلايريان و تثبيث آنان نقش بسيار مهمي ايفا كرد؛ اگر چه در اين راه مرتكب خطاهايي نيز شد؛ اما با جانشيني فرزندش اويس و فتح بغداد توسط او موجوديت دولت جلايري سيزده سال ديگر نيز ادامه يافت.
سلطان خديجه، سلطان مريم، سلطان فاطمه دايين
از ميان نوزده پادشاه مسلمان جزاير مالديو كه در جنوب غربي هندوستان قرار دارد، زني به نام "خديجه بنت جلال الدين عمر" كه نام محلي او "رهندي كاباديكيلاجه" بود، بعد از پدر بلافاصله بر تخت نشست.
اولين پادشاهي كه در اين جزيره اسلام آورد، «محمدالعادل» بود (548 ق). در ابتدا برادر خديجه به نام «شهاب الدين» با وجود صغر سن قبل از خواهر به سلطنت رسيد و «عبدالله بن خادرامي» به وزارت او انتخاب گرديد؛ اما قبل از اينكه به سن رشد برسد، غلامش را به نام «علي كلكي» به وزارت او برگزيد. وي به محض مشاهده اخلاق نادرست پادشاه او را از تخت به زير كشيد و اعدام كرد. در اين موقع هر سه وارث تاج و تخت زن بودند؛ اما ابتدا خديجه خواهر شهاب الدين در سال 748 ق براساس درخواست مردم بر تخت نشست. همسرش جمال الدين خطيب، شغل خطيبي داشت و شغل وزارت را در سايه اقتدار زنش بدست گرفت. تمام اوامر به دستور زنش صادر مي شد. خطيب نام ملكه را در خطبه هاي نماز جمعه چنين ذكر مي كرد: "خداوندا پيروزمند گردان كنيز خود سلطان خديجه دختر سلطان جلال الدين بن سلطان صلاح الدين را كه وجودش را براي مسلمانان مايه رحمت قراردادي".
ملكه آداب خاصي براي اداره امور داشت، نيروهاي نظامي ملكه از اهالي محلي و غير محلي تشكيل مي شدند كه حدود يك هزار تن بودند و هر روز براي اجراي مراسم اسلام رسمي به دربار مي آمدند. حقوق سپاه با برنج پرداخت مي شد؛ زيرا در اين جزاير به جاي پول از صدف دريايي و منجوق هاي ريز استفاده مي شد. ملكه و شوهرش مهمانان خارجي را در محلي كه "دار" گفته مي شد، مي پذيرفتند. مهمان خارجي حداقل با دو دست جامة پيشكشي خود وارد مي شد و بعد از سلام كردن هديه او را نيز همانند ملكه به حضورش تقديم مي كردند. سلطان خديجه از مهمانان خود اعم از مرد و زن بدون حجاب پذيرايي مي كرد. در اواسط قرن چهاردهم زنان مالديو تنها از كمر به پايين خود را مي پوشانند و قسمت بالاتنه آنها همانند ساير ساكنان مناطق استوايي برهنه بود. ابن بطوطه در مدت يك سال و نيم قضاوت خود، كوششهاي زيادي براي پوشاندن زنان كرد، اما موفق نگرديد (ابن بطوطه، 1348: ج 2، ص 674 ـ 673).
سلطان خديجه تا سال781 ق، (سي و سه سال) سلطنت كرد و پس از او خواهرش به نام "مريم بنت جلال الدين عمر"، با نام محلي "ملكه رادافاتي كامباديكيلاجه" به سلطنت رسيد و همسرش "محمدبن محمد جمال الدين"، وزير او گرديد و تا سال 785 ق سلطنت نمود. پس از او دخترش "ملكه فاطمه دايين كامباديكيلاجه" به سلطنت رسيد. فاطمه دايين سه الي چهار سال پس از جلوس به سلطنت ازدواج نمود. همسرش عبدالله در سال 789 ق توانست وزير او گردد. سلطنت ملكه فاطمه در سال 790 ق به پايان رسيد. بدين ترتيب در تخت سلطنت مالديو زنان چهل و دو سال بدون وقفه حكومت را در دست گرفتند.
برخي ديگر از زنان مسلمان حكمران
دولت "آچه" از اوايل قرن شانزدهم ميلادي در شمال جزيره "سوماترا" كه از بزرگترين جزاير اندونزي است، شكل گرفت. اين دولت از نيمه هاي دوم قرن شانزدهم و نيمه اول قرن هفدهم ميلادي از دولت هاي شناخته شده و پر قدرت مسلمان خاور دور بود. دولت آچه در سالهاي 1050 ـ 1046ق. به اوج قدرت خود رسيد و توانست قدرت هاي استعمارگري چون پرتغال را كه قصد دست اندازي به "تنگه مالاكا" داشتند، كنار زده و تحت كنترل درآورد. اسكندر دوم از پادشاهان آچه در همين سالها حاكميت داشت و نقش مهمي در تثبيت و گسترش دولت آچه ايفا كرد. پس از فوت اسكندر در سال 1046 ق، به علت نداشتن فرزند پسر، همسرش به نام "صفيه الدين تاج عالم" به سلطنت رسيد (1086 ـ 1051 ق).
در تاريخ دولت آچه تا سال 1111 ق چهار زن پشت سر هم به مدت پنجاه و هشت سال به پادشاهي رسيدند. در زمان فرمانروايي زنان در آچه، امرايي كه "اوله بالانگ" ناميده مي شدند، بر اقتدار خود افزودند و اركان مهم دولت را به دست گرفتند. تعداد اين امرا دوازده نفر بود كه به رئيس آنان عنوان "مهاراجه" داده بودند. ملكه ها حق عزل و نصب هيچ يك از امرا را نداشتند و در عين حال مورد عــزت و احتــرام زيــادي بودنــد (دمبــيـر، بــه نقــل از اوچـوك، 1374:ص287). صفيه الدين تاج عالم تا سال 1086 ق، (34 سال) حكومت كرد و پس از مرگش امرا "ملكه نقيه الدين نور عالم" را به جايش انتخاب نمودند. نقش مؤثر امرا در اين انتخاب ها ذي نفوذ بودن آنان را مي رساند.
ملكه ها پس از انتخاب همانند زنداني در دربار زندگي مي كردند. از طبقات پايين جامعه كسي آن ها را نمي ديد. تنها سالي يك بار با پوشيدن لباس سفيد سوار بر فيل براي شستشو به رودخانه آچه مي رفتند.
ملكه نقيه الدين نور عالم در سال 1089 ق فوت كرد و امرا، "ملكه زكيه الدين عنايت شاه" را جانشين وي كردند. ملكه زكيه الدين هنگام به سلطنت رسيدن 35 سال داشت. وي سياست هاي ضد استعماري عليه دولت هايي چون انگليس داشت. به عنوان مثال هيأت انگليسي كه به آچه سفر كرده بود، اجازه ساخت بنايي براي استحكامات نظامي را درخواست كرد. ملكه پس از استقبال گرم از هيأت درخواست آنان را مخالف قوانين پادشاهي آچه دانست، از قبول آن عذر خواست و افزود: "اگر والي مدرس در بام را با طلا انباشته كند، اجازه ساختن يك قلعه و يا خانه آجري به او نمي دهم".(مارسدن، به نقل از اوچوك، 1374: ص 288). وي تنها اجازه بناي يك تجارتخانه چوبي را به انگليسها داد.
پس از مرگ زكيه الدين عنايت شاه، "زينت الدين كمالات شاه" به جانشيني وي انتخاب شد (1111 ـ 1100 ق)؛ اما چهار نفر از امرا كه دور از دربار بودند، اين انتخاب را نپذيرفتند و خواستار حكومت مردان بودند. لذا به اتفاق 6 ـ 5 هزار نفر از سپاهيان به سوي ملكه و امراي طرفدار او در شهر حمله آوردند و در ساحل شرقي رود آچه موضع گرفتند. تمام اراضي شرقي رودخانه تحت حاكميت اين امرا بود. نيروهاي وفادار به ملكة جديد نيز در غرب رودخانه قرار داشتند. نبرد اكثراً در شب صورت مي گرفت. روزها مبارزين هر دو طرفدار در شهر به سر كار خود مي رفتند، ولي رفته رفته هر دو طرف به بي هدفي جنگ پي بردند و ملكه در تخت خود باقي ماند و در مورد حدود اختيارات وي نيز به توافق رسيدند (مارسدن، به نقل از اوچوك، 1374: ص 289).
در دوره حكومت زينت الدين كمالات شاه، كمپانيهاي انگليسي اجازه داير نمودن تجارتخانه اي را از ملكه دريافت نمودند و سرانجام كساني كه موافق انتخاب يك فرمانرواي زن پس از مرگ ملكه نبودند، فتوايي مبني بر اينكه ديگر زني فرمانروا نشود از او گرفتند و لذا توانستند پس از مرگ ملكه در سال1111ق از انتخاب ملكه جديد جلوگيري نمايند. دولت آچه در سال 1209ق توسط هلنديها بركنار شد.
جمع بندي
حاكميت زنان در تاريخ ايران پيش از اسلام سابقه داشته است؛ اما حاكميت خاتونهاي مسلمان در ايران بعد از اسلام نمونة بارزي از حاكميت قدرت و مديريت زنان مي باشد. پس از اسلام با روي كار آمدن سلسله هاي ترك و مغول، به واسطه قوانين قابل تسامحي كه در زمينه حقوق زنان وجود داشته، زنان موقعيت حكمراني يافتند. حاكميت زنان در دولت هاي اسلامي تنها از راه قهر و غلبه نبوده است، بلكه از راه انتخاب و شور سران نيز صورت مي گرفته است. شجر الدر دومين پادشاه زن مسلمان در حقيقت از راه انتخاب به حكومت رسيد، ولي به علت عدم تأييد خلافت بعد از مدتي مجبور گرديد سلطنت را رها كند. تركان خاتون نيز از طرف امراي صاحب نفوذ دولت قتلق به سلطنت انتخاب گرديد. امپراتوران ايلخاني ابتدا حكومت او را به عنوان نايب و بعد به عنوان پادشاه تأييد نمودند. پادشاه خاتون- دختر تركان خاتون- نيز از راه انتخاب به تنهايي اداره امور را به دست گرفت. ابش خاتون نيز ابتدا از طرف هلاكو به سلطنت منصوب شده و سپس توسط ارغون كنار گذاشته شد؛ ولي توانست دوباره حاكميت خود را به دست آورد و مدت 22 يا 23 سال حكومت كند. دولت خاتون از خاندان بني خورشيد كه زني ديندار بود، هرگز نتوانست بر مشكلات سياسي مملكتش فايق آيد. وي به علت نبودن وارث از راه انتخاب به سلطنت رسيد و در اثر تهديداتي سلطنت را به برادرش واگذار نمود. ساتي بيگ، دختر اولجايتو، هنگام اضمحلال امپراتوري ايلخانان از طرف حسن كوچك كه يكي از صاحب نفوذان دوران بود به سلطنت رسيد.
دوندوخاتون پس از اينكه عملاً بر بغداد مسلط شد، در شهر واسط از راه غلبه اداره حكومت را به دست گرفت. در جزاير مالديو و آچه زنان به علت نداشتن وارث تاج و تخت از راه انتخاب به حكومت رسيدند كه بعدها حكومت زنان در آچه به صورت عرف و عادت درآمد.
حاكميت پانزده نفر از زنان كه در دولت هاي اسلامي به حكومت رسيدند، نشان دهنده حضور قدرتمندانة زنان مسلمان در دوره هايي از تاريخ كشورهاي ايران، مصر، هندوستان و عراق مي باشد.
فائزه توكلى

FacebookMySpaceTwitterDiggDeliciousStumbleuponGoogle BookmarksRedditNewsvineTechnoratiLinkedinMixxRSS FeedPinterest